" آلما یولــــو " نا اؤتری باخیشیم

                                             ə.m 

" کیتاب اصلینده ابدی بیر شئی دئییل دیر سئچیلسین و گؤره و  اوزوندن تاپینسین ، بلکه ان چوخ ، گؤزه للیک اوچون بیر فورصت دیر ."*

 آذربایجان ادبیاتی ، عومومییتجه شعر بؤلومو سون واختلار آیدین بیر مقصده دوغرو ایستارت گؤتورموشدور . بو زمين ده چاليشان هر كيمسه ، چاغین ایشیق سورعتیله ایره لی له ین یؤنونده حرکت ائله مه یه استرس کئچیریر ، قابیق آتماغا چوبالاییر ادبیاتلا یاشایانلارین چاغداش گؤزله ییش لرینه جواب  وئرمک اوچون  دایانمادان یئنی لیک یاراتماغی  دوشونور.  یئنی لیک ندیر ؟ بو سورغویا ان پیریمیتیو شکیلده جواب وئرسک بئله سؤیله مه لی اولاجایق : اسکی یارادیجیلیق اوزره ادبیاتیمیزدا رایج اولان گله نکلردن آرالانماق و بوسبوتون شابلونلاشمیش و آرتیق تانینمیش مؤوضوع لاردان و ایشلنمک اوزره ابتذال سوییه یه چاتمیش سؤزجوکلردن بئله  اوزولمک دئمک دیر . بونا سانيرديق كي آدديم – آدديم چاتماق اولاجاق دير آنجاق دييه سن بير آز گئجيكيريك ! چونكو او زامانا جاق کی دیلیمیز و ذئهنیمیز اسکی قورولوشلو ادبیات دوشونجه سیندن اوز دؤندرمه ییب دیر بو آرزونون حیاتا کئچیریلمه سي اومودسوزلوغا دوغرو گئده جكدير . تاسسوف کی بیر دقیقه بوندان قاباغا جاق چاغداش زمانه ده یاشاماغینا باخمییاراق  شعریمیزین آدليم  شاعيرلري طرفیندن بئله ( آزي سون 40 ايل  سوره يينده )موعاصیر یاشاما اویغون شعرله تانیش اولماق ایمکانی مصلحت اولمامیش دیر!(حؤرمتلي شاعيريميز ناصر مرقاتي  ايستثناء اولاراق).  بو نه ايله باغلي دير . آيدين دير كي بو مساله  بورا كيمي دئدييميز « ادبي جريان » - ين  يئني ياراديجيليق اوزره هئچ بير جيددي قايغيسي اولماماسي لا ايلگي ده دير . دونموش كلاسيك روحلا آرايا گلن هر كس قلم گؤتوررك ساده جه اؤزوندن قاباق كيـنين يازينيني بعضاً هئچ بير ده ييشيك بئله اولمادان يامسيلاميش دير . اونا گؤره كي بو جريان هئچ واخت اؤزونو يئني دوشونجه يه ماليك ائتمه ميش  و اسكي باخيشلا ادبياتا ياناشميش دير !

آنجاق سئویندیریجی دیر کی سسي هئچ يانا چاتماسادا یئنی ادبی هاوا گنجلیین ده یییشمه سینه و گنجلیک یئنی ادبی هاوانین گلیشمه سینه یاردیما گلمیش دیر آرتیق ! ایندی قلمی اله کئچیرمک اوغروندا چالیشان  فیزیکجه گنجلیینه باخمییاراق هامان گنج ، دوشونجه نؤوعینده ده اولدوقجا گنج دیر ، بوندان علاوه نیگاراندیر ، سوروشاندیر و جیددی  آراشدیریجی دیر ،  و مسئولییتینی باشا دوشه رک بیلمک ایسته ییر کی قاباقجیل ادبیات ندیر و نئجه یارانمیش و داوام ائتمیش دیر . اسکی شعر ، مدرن شعر و پست مدرن شعر ندیر ، اؤلکه ده و دونیادا نه های واردیر ! طلب ندیر  و بو گنج بیلمک ایسته ییر کی چيخيش يولو  هانكي دير . گنج یازار ایکی اون ایل لییه یاخین دیر کی بو قايغي لارلا  یاشاییر و محض ائله بونا گؤره دیر کی  سون واختلار هر چاپ اولونان  اون کیتاب دان و هر اون وئبلاگ دان و سایت دان بیرینده ادبیاتیمیز حوزه سینده  بیر اون ایللیک دن اؤنجه ادبی ایستبداد یاراتمیش  قوشما ، غزل ، گارایلی و باشقا ردیف قافیه لی شعر  تاپماق ، مومکون اولمور . بو ساده جه اونو گؤستریر کی جنوب ادبیاتی هر نه دیر سه قارشییا دوغرو بیر آددیم گؤتورموشدور و بو  یئنیلیک ایسته ین لره اولدوقجا اؤنملی بیر اولای دیر و  طبیعی کی بو آددیم آرزولادیغیمیز فرقلی ، قاباریق و آوانگارد ادبیات یاراتماق اوچون بیر منطیقی باشلانیش اولموشدور !

       سلـــــــیقه1

        یازار : رولان بـــــارت        ترجومه : ارسطو مجــــرد

 قایناق: نقد و حقیقت . ( رولان بارت ) ترجمۀ شیرین دخت دقیقیان .

 بارت نقد و حقیقت- ی 1966 دا  فرانسه ده  ایکی جیناح  قدیم  تنقید و یئنی تنقیدین ، ان قیزغین قلمی موباحیثه لر زامانیندا اسکی دوشونجه لی ادبی محفیل لره جاواب اولاراق یازدی. و اوندا یئنی تنقیدی کی اونو تاویلی تنقید آدلاندیریر کؤهنه تنقید قارشیسیندا  مودافیعه ائتدی .

گرچکلییی اوزه چیخاران تنقیدین باشقا قایدالارینا ال تاپماق اوچون چوخ – چوخ دالا  قاییتماق گره کدیر کی ، گولمه لی سانسورلارا چاتیب ، کئچمیشین ترک ائدیلمیش دارتیشمالارینا داخیل اولوب چاغداش زامانین کؤهنه چی منتقیدلرینین دیلیندن ، اوزاق دؤرون منتقیدلری « نیزار »2 و «  نپوموسن لومرسیه »3 کیمی لرین سؤزونو ائشیده سن .

بو اخلاق و استئتیکا اوزره دایاندیریجی4  توپلومون آدی ندیر کی کلاسیک تنقید ، علمه سوخوشدورا  بیلمه دییی  ده یرلری اونون ایچینه توپلاییر . بو دایاندیریجی  یؤنده مین  آدینی ادبی سلیقه5 آدلاندیراق . سلیقه هانسی شئی لر باره ده دانیشماقدان طرفداشلیق ائدیر ؟ ابژه لر .ابژه بیر عاغیللی سؤزه داشیناندان سونرا  اوزولور  و بیر نؤوع اویغونسوزلوغا  چکیلیر . بودا ابژه لرین اؤزوندن آسیلی دئییل ، بلکه تجرید و ابژکتیویته نین قاریشماقلاریندان ایره لی گلیر  . ( هله ژانرلارین قاریشماغی همیشه قاداغان اولموشدور ) .

گولمه لی بوراسیدیر کی اسفناجی دا ادبیات باره ده موباحیثه یه داخیل ائتمک اولار : 6

ابژه نین مسافه سی تنقیدین رمزلی دیلیندن ، اوزوجودور و سونو دالقاباق نالا یؤنه لیر  : باخمیاراق کی قدیم تنقیدین بارماق ساییجا ورقلری باشدان باشا تجریدی7 دیرلر و یئنی تنقیدین اثرلری عکسینه چوخ آز مجرد دیرلر و چوخو ابژه لر و جوهرلرله ایشلری واردیر . آنجاق بو آرادا  یئنی تنقید غیر اینسانی تجریدی الده ائتمه یه محکوم دیر . دوغروسو  او کی کونکرئت8 ( عینی ) حقیقتی گؤسترمک آدلاندیریرلار ، بوتؤولیکله وردیش دن باشقا بیر شئی دئییل دیر . حقیقتی گؤسترمک ده سلیقه نی تشکیل ائده ن وردیش دیر ( عادت دیر )؛ حقیقتی گؤسترمک باخیمیندان گرکدیر کی تنقید ابژه لردن دوزلسین ( چونکی حددیندن آرتیق آیاق آلتینا دوشموش بیر شئی دیرلر)  و ایده لردن دئییل ( چونکی فیکیرلر حددیندن آرتیق مجرد دیر لر )  بلکه گرک دیر کی یــالنیز د یه رلردن تشکیل تاپمیش اولسون .

   تنقــــــــید

... مکان ایسه داها پیریمیتیو ( ساده ) قاورام دیر بو شعرلرده . بئله کی : " آغ یئلکن آغیر – آغیر گؤزلریمدن اوزاقلاشدی " ، تخمینا ً ، سن گئتدین اوزاقلارا – اوزاقلار پیس دیر ، قاییت گؤزلریمین یانینا – یاخینیم یاخشی دیر . دیخوتومیک لیین درجه سینه بیر باخین : اوزاق – پیس دیر ، یاخین – یاخشی . چونکی سئوگیلی اوزاقلارا گئدنده سنی آجیدیر ، یاخیندا اولاندا – اوره یین سئوینیر . بیزیم نهنگ عاشیق یارادیجیلیغیمیز  ، غزلخوان لاریمیز بونو  اون عصر بوندان قاباق یازیبلار : یاریم گئتمه گؤزومدن ، گئده رم اؤزومدن . گئده نه حسرت چکیبلر ، اوزاغا – اغیار ، یاخینا دوست دئییب لر .

یاخینی ، بیاضی خئییر و یاخشی ، اوزاغی ، قارانی ایسه شر و پیس قاورایان شاعیرلره شاهمات اویناماق تکلیف ائتسئیدیم ، امینم ، اویونا" آغ فیقورلار منیم دیر " دئیه باشلاردیلار ...

بو عوصیان سیز شعرلرین مایاسیندا  کؤله لیک یاتیر ، بوتون تصویرلر  گئجه ده باش وئریر . گئجه ، اؤزوده سئنتی مئنتال گئجه ، آهیسته لیک ، عطالت  (بئکارچیلیق)، یوخو ، ناغیل ، ، گؤیدن دوشن اوچ آلما ، قیساسی ، خوخ خ ... پیش ش ...

ل . جاوانشیر :

" دور گئده ک

بو یولون دا سونوندا گؤی دن

اوچ آلما دوشه جک "

بو شعرلرده هئچ موعاصیر اشیالار – ائلکترون پست ، تلویزیون ، رادیو – یوخدور . 54 شعردن یالنیز بیریسینده تلفون کلمه سی ایشله نیر کی ، اوندا دا شوکور آللاها ، شاعیره احتیاط لا بیر موعاصیر پرئدمئتی شعره گتیریر ، اونا شئیطان عملی کیمی باخیب ، کناردا ساخلامیر . بو یئرده AYO ادبیاتیندا ائلکترون دونیانین هیبئرریاللیغین گئنیش ایشلنمه سی یادا دوشور و ادبیاتیمیزین ایمکانی کیمی اولدوقجا سئویندیریر .

لاله حیاتدا بؤیوک فئمینیست اولسادا  ، شعرلرینده قادین دئییل  ، کیشی حسرتینی یازیر . شاعیره نین یالنیز سئوگیلیسینی اؤزله دییی ، اونون اوچون داریخماسینی تصویر ائتدیی شعرلریندن  صمیمییت دویولور . تکجه بو فاکت اونون یارادیجی پوتئنسیالیندان  چوخ آیدین خبرلر گتیریر .  شعرلرده باشدان آیاغا نوستالژی روحو وار ، سانکی بونلاری 80 یاشلاریندا قابیل  ، فیکرت قوجا ، فیکرت صادیق یازیب ، اؤز گنجلیکلری ، سئویب سئویلن چاغلاری اوچون  داریخان قوجالار . شعرلرده بعضاً راست گلینن " یادیندامی " خطابلاری بو تاثراتی ایکی قات آرتیریر . شاعیره کئچمیشی بوگوندن اوستون توتور ، تپه دن دیرناغا رئتروسپئکتیودیر ( کؤهنه گؤرونوشلو). بوتون آذربایجان قادینلاری کیمی  ، ییغیجی دیر ، هر چند حیات دا گوجلو قادین اوبرازیندان دانیشماغی  خوشلاییر ، شعرلرده نه فئمین ، نه فئمینین فلسفه سی گؤزه دَیمیر . " بیلیرم " آدلی سون شعرینده " دؤنه جک ، سس سیزجه  دؤنه جک ایل لر " نوتوندا ایللری گئری یه قایتارماق ایسته ییر . رمانتیزمین ان چیرکین قباحتینی تؤره دیر . شخصاً منه بو شعرلرین موللیفینی دئمه دن آغ کاغیذلاردا اوخوتسایدیلار ، اونلاری قادینین ، 40 یاشلی ناکام ، آرزولاری اوخا  دَیمیش ایالت ( بورادا کند معناسینا ایشلنمیش دیر ) قادینین یازدیغینی دوشونردیم ، حیاتدا گنج و موباریز اولان  بیر قیزین دئییل . اوسته لیک همین قناعته گلمک اوچون اونلاری سربست وزن ده یازیلمیش اولماسی هئچ منه مانع اولمازدی . چونکی بو سربست وزن تئخنیکا اولاراق بئله ، اولدوقجا بسیط دیر .  بئله کی ، شعرلرین  مضمونونداکی  آغ – قارا ، یاخین – اوزاق ، یاخشی – پیس دیخوتومیک یاناشمالاری اونلارین ایستروکتوروندان دا (قورولوش ، ساختار)  یان کئچمه ییب .  54 شعردن 44 – دو  بئله باشلاییر ، فیکیر وئرین :

تنقــــــــید

" دومانلی شعرلر "  ی  یارا – یارا . . .  (1) بیرینجی بولوم

یازار : نرمین کــــامال      کؤچورن : ارسطو مجــــرد

قایناق : Alatoran . no 5  , Avqust 2005

بعضی سؤزجوکلر قاباغیندا دیرناق آراسی ، آچیقلامالار کؤچورن دندیر

بو مقاله ده خانیم لاله جاوانشیرین " دومانلی شعرلر " آدلی شعر کیتابچاسینا ، خانیم نرمین کامالین تنقیدی باخیشلاری عکس اولونموشدور  . ماراقلی نوکته لری اولان بو اؤنملی مقاله نی اوخوماغی حؤرمتلی قلمداشلاریما بیر داها وورغولاییرام ! خاطیرلادیرام کی مقاله نین محتواسی  نیسبتا ً چوخ اولدوغوندان ایکی بؤلومده تقدیم اولونور . ا - م

لاله جاوانشیر  -  بو آد " آلاتوران " درگیسی و  " نار " – ین اؤنجه کی سایلاریندان سیزه تانیش دیر . درگیمیزین جنوب بؤلمه سینین حاضیرلانماسیندا  عوض اولونماز خیدمت لری اولان بو گنج و ماراقلی خانیملا گونئی – قوزئی ادبیاتلارینین  فرقلی جهت لری  ، میللی مساله لر و فئمینیزم اوزه رینه اونودولماز صؤحبت لریمیز اولوب ، بو ایلین قیش و یاز فصیللرینی سراسر گؤروشموش ، توخونولمامیش مؤوضوع قویمامیشیق . اؤزونون بیر ایل اؤنجه چیخمیش شعرلر کیتابینی ایسه منه جمی ایندی تقدیم ائدیب . " دومانلی شعرلر " کیتابچاسی چاغداش جنوب شعریندن باکی دا ایلک درج ائدیلَنی اولماق اعتیباریله ، فردلیک داشییر ،اونو بؤیوک سئوینجله " ایلک سفیر " آدلاندیرماق ، گؤزه گلمه سین ، داوامی کسیلمه سین دئیه ،باشینا دوزدا چئویرمک اولار  . آنجاق من بو کیتابی اوخویوب بیتیررکن اونون داها بیر رکوردونو حیسّ ائتدیم : کیتاب سون بئش ایل ده  آذربایجان ادبیاتیندان  اوخودوغوم ان ضعیف شعرلر کیتابی دیر .

اؤنجه دن  " دومانلی شعرلر " له  تانیش اولسایدیم ، صؤحبتلریمیز ایندییه قه در گلدیی یوللامی گلردی عجبا ؛ من لاله ایله بو گونه قه در ائتمیش اولدوغوم ادبی صؤحبتلری یئنی دن باشقا جور آپارماق ایستردیم .  اصلینده آشاغیداکی تنقید لری لاله جاوانشیردن چوخ کیتابین ناشیری و طمطراقلی اؤن سؤزون موللیفی ائلچین اسکندرزاده یه یؤنلدیرم . چونکی بیر آذربایجانلی قیزین ضعیف شعرلر یازماسی طبیعی دیر ، بوندان داها طبیعی هئچ نه اولا بیلمز ،  فقط ائلچین اسکندرزاده کیمی  اؤزو دئمیشکن ،  نیویورک علملر آکادئمییاسی حقیقی عضولرینین بورجودور کی ، بو خانیملاری سنین شعرلرین حادیثه دیر سایاق کومپلیمئنت لر ( تعریف لر ) یازاراق آلداتمایا ، دوغرو یول گؤستره . AYO نون (آزاد یازارلار اوجاغی )  یاراندیغی گوندن قارشیسینا قویدوغو مقصد هئچ بیر شاعیری آلداتماماق ، چؤرک ماساسی ایله ادبی ماسانی بیر – بیرینه  قاریشدیرماماقدیر .

بو سئنتی مئنتال کیتابی مدرنیست آدلاندیرانلار باشدا اولماقلا هر کسه مصلحت گؤررک ، لاله جاوانشیرین کیتابینین بیرینجی شعرینه باش وورورام :

داوامینی ٬لاتینجه سوزو یازلان یئره کلیک ائدیب اوخویون